Το φαινόμενο της Ενδοοικογενειακής Βίας ως Ζήτημα Ασφαλείας της Κοινωνίας

*του Ιωάννη Π. Κουρσιούμη, Αναλυτή Ασφαλείας

 «Η ενδοοικογενειακή βία δεν αποτελεί μία ιδιωτική υπόθεση. Αποτελεί μια από τις πιο διαδεδομένες και υποτιμημένες απειλές για την κοινωνική συνοχή και τη δημόσια ασφάλεια.» Αυτή είναι μια θέση που υποστηρίζουν κορυφαίοι ειδικοί στην ανάλυση ασφάλειας, όπως ο Barry Buzan, θεμελιωτής της θεωρίας της ευρύτερης ασφάλειας, και η Cynthia Enloe, που έχει αναδείξει τις έμφυλες πτυχές της ασφάλειας.

Σύμφωνα με τον Buzan, η ασφάλεια δεν αφορά μόνο τη στρατιωτική και κρατική ισχύ, αλλά και τις απειλές που διαταράσσουν τον κοινωνικό ιστό και θίγουν τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η ενδοοικογενειακή βία αποτελεί ακριβώς μια τέτοια απειλή: δημιουργεί ένα αίσθημα φόβου, υπονομεύει τη δημοκρατία και αποσταθεροποιεί ολόκληρες κοινωνίες. Παράλληλα, η Enloe τονίζει ότι η βία κατά των γυναικών είναι ένας «σιωπηλός πόλεμος» που έχει βαθιές ρίζες στην κοινωνία και επηρεάζει κάθε πτυχή της δημόσιας ζωής.

Η ενδοοικογενειακή βία δεν είναι απλώς ένα κοινωνικό πρόβλημα, είναι μια συστημική απειλή για την ασφάλεια. Οι επιπτώσεις της ξεπερνούν τα θύματα, επηρεάζοντας την οικονομία, τις κρατικές δομές και την αποτελεσματικότητα των μηχανισμών δικαιοσύνης. Αν δεν αντιμετωπιστεί ως ζήτημα ασφαλείας (security), με αυστηρά μέτρα πρόληψης και καταστολής και με την ίδια σοβαρότητα που αντιμετωπίζονται άλλες απειλές, όπως η τρομοκρατία και το οργανωμένο έγκλημα, θα συνεχίσει να αποτελεί έναν αόρατο κίνδυνο που αποσταθεροποιεί την κοινωνία.

Η Ενδοοικογενειακή Βία ως Πολυδιάστατη Απειλή Ασφαλείας

Αν και η ενδοοικογενειακή βία παραδοσιακά αντιμετωπιζόταν ως ένα κοινωνικό ζήτημα, η σύγχρονη προσέγγιση την εντάσσει στις απειλές κατά της ατομικής και δημόσιας ασφάλειας.

1. Ατομική Ασφάλεια και Κοινωνικός Έλεγχος

Η έννοια της ατομικής - ανθρώπινης ασφάλειας (human security) περιλαμβάνει τη διασφάλιση των βασικών δικαιωμάτων και της ευημερίας των πολιτών. Η ενδοοικογενειακή βία απειλεί αυτόν τον θεμελιώδη άξονα, καθώς:

• Υπονομεύει το δικαίωμα στη ζωή και την αξιοπρέπεια: Τα θύματα ζουν υπό συνεχή κίνδυνο, συχνά χωρίς ουσιαστική προστασία από το κράτος
• Δημιουργεί κλίμα φόβου και ελέγχου: Η βία εντός της οικογένειας λειτουργεί ως μηχανισμός καταπίεσης, επηρεάζοντας άμεσα τη σωματική και ψυχολογική ακεραιότητα των θυμάτων
• Ενισχύει την ανισότητα και τον αποκλεισμό: Οι γυναίκες, που αποτελούν τη συντριπτική πλειοψηφία των θυμάτων, στερούνται ουσιαστικών ευκαιριών για οικονομική και κοινωνική ανεξαρτησία.

2. Δημόσια Ασφάλεια και Εγκληματικότητα

Η ενδοοικογενειακή βία δεν περιορίζεται στα όρια της οικίας. Η αδυναμία αντιμετώπισής της συνδέεται με:

• Κλιμάκωση της βίας και γυναικοκτονίες: Τα περιστατικά που ξεκινούν με λεκτική ή ψυχολογική βία συχνά κλιμακώνονται, οδηγούν σε σωματική βία και σε πολλές περιπτώσεις δυστυχώς καταλήγουν σε ανθρωποκτονίες
• Αύξηση της γενικότερης εγκληματικότητας: Οι δράστες ενδοοικογενειακής βίας συχνά παρουσιάζουν αντικοινωνική - παραβατική συμπεριφορά και εκτός του οικογενειακού τους περιβάλλοντος απασχολώντας συχνά τις Αρχές
• Απασχόληση αστυνομικών και δικαστικών αρχών: Η διαχείριση περιστατικών ενδοοικογενειακής βίας απορροφά σημαντικούς κρατικούς πόρους, οι οποίοι θα μπορούσαν να διατεθούν για την αντιμετώπιση άλλων εγκλημάτων, επηρεάζοντας την αποτελεσματικότητα των αρχών.

3. Διαβρωτική Επίδραση στους Θεσμούς και το Κράτος Δικαίου

Η ανοχή ή η αδυναμία αποτελεσματικής παρέμβασης της Πολιτείας οδηγεί στην εξασθένιση των θεσμών. Όταν οι πολίτες βλέπουν ότι οι Αρχές αδυνατούν να προστατεύσουν τα θύματά τους, χάνουν το αίσθημα εμπιστοσύνης προς την Πολιτεία και τους θεσμούς της. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε:

• Μειωμένη καταγγελία εγκλημάτων: Τα θύματα αποφεύγουν να απευθυνθούν στις αρχές, γνωρίζοντας ότι πιθανότατα δεν θα βρουν ουσιαστική υποστήριξη
• Αύξηση της αυτοδικίας: Η έλλειψη κρατικής προστασίας μπορεί να οδηγήσει σε περιπτώσεις όπου τα θύματα ή οι οικογένειές τους παίρνουν τον νόμο στα χέρια τους
• Διαιώνιση της ατιμωρησίας: Όταν οι δράστες γνωρίζουν ότι οι κυρώσεις είναι ανεπαρκείς, συνεχίζουν την αντικοινωνική – παραβατική συμπεριφορά τους.

Αντιμετώπιση της Ενδοοικογενειακής Βίας ως Ζήτημα Ασφάλειας

Για να αντιμετωπιστεί η ενδοοικογενειακή βία ως ζήτημα ασφάλειας, απαιτείται μια ολιστική προσέγγιση του φαινομένου καθώς και η υιοθέτηση μιας πολυεπίπεδης στρατηγικής που να περιλαμβάνει πρόληψη, καταστολή και υποστήριξη των θυμάτων.

1. Θεσμική και Νομοθετική Θωράκιση

• Αναγνώριση της γυναικοκτονίας ως ιδιώνυμου εγκλήματος, με αυστηρότερες ποινές
• Αυστηρότερη επιβολή περιοριστικών (ασφαλιστικών) μέτρων, όπως η απαγόρευση προσέγγισης του θύματος από τον δράστη
• Εφαρμογή ηλεκτρονικής παρακολούθησης (βραχιολάκια) σε περιπτώσεις δραστών που τους έχουν επιβληθεί τελεσίδικες ποινές.

2. Ενίσχυση της Αστυνομικής Παρουσίας και Παρέμβασης

• Δημιουργία ειδικών αστυνομικών μονάδων για την ενδοοικογενειακή βία, με επαρκώς στελεχωμένο, εξειδικευμένο και διαρκώς εκπαιδευόμενο προσωπικό
• Ανάπτυξη μηχανισμών πρόληψης και πρώιμης ανίχνευσης με έγκαιρη και άμεση παρέμβαση των Αρχών και όχι όταν η κατάσταση έχει ήδη κλιμακωθεί
• Δυνατότητα άμεσης σύλληψης των δραστών ακόμη και κατά τη διάρκεια διερεύνησης του περιστατικού
• Ανάπτυξη βάσης δεδομένων για κατά συρροή δράστες ώστε να παρακολουθείται συστηματικά η εν γένει συμπεριφορά τους.

3. Τεχνολογική Ασφάλεια και Ψηφιακή Προστασία των Θυμάτων

• Ανάπτυξη ψηφιακών εργαλείων για την προστασία θυμάτων σε περιστατικά επίμονης  συμπεριφοράς καταδίωξης και παρακολούθησης (Stalking)
• Ενίσχυση της κυβερνοασφάλειας για την αποτροπή ηλεκτρονικού επίμονου ελέγχου από τους δράστες
• Δημιουργία ηλεκτρονικής πλατφόρμας η οποία θα δίνει την δυνατότητα για ανώνυμες καταγγελίες στις γυναίκες - θύματα που δεν μπορούν να απευθυνθούν στις αρχές.

4. Εκπαίδευση και Κοινωνική Ευαισθητοποίηση

• Υποχρεωτική εκπαίδευση από μικρή ηλικία με τα σχολεία να στέκονται αρωγοί και να ενσωματώνουν προγράμματα για την ισότητα των φύλων, τη συναίνεση και την πρόληψη της βίας
• Καμπάνιες ενημέρωσης σε ιδιωτικούς και δημοσίους φορείς ώστε να αναγνωρίζονται έγκαιρα τα σημάδια έμφυλης βίας ου θα οδηγήσει στην έγκαιρη παρέμβαση
• Υποχρεωτική εκπαίδευση στα σχολεία και στους δημόσιους φορείς για θέματα έκφυλης βίας
• Εκστρατείες ενημέρωσης για την ενθάρρυνση των πολιτών να καταγγέλλουν φαινόμενα οποιασδήποτε μορφής βίας
• Στήριξη προγραμμάτων ανδρικής ευαισθητοποίησης για την πρόληψη της πατριαρχίας και των έμφυλων ανισοτήτων με την κατάργηση στερεοτύπων κυρίαρχων πατρικών φιγούρων μέσα στην οικογένεια που οδηγούν σε νοοτροπίες ελέγχου, καταπίεσης και χρήσης βίας ως μέσου επιβολής.
• Ουσιαστική στήριξη των θυμάτων και δημιουργία Δομών Βοήθειας με λειτουργία 24ωρης  γραμμής βοήθειας, δωρεάν νομικής υποστήριξης και παροχή ξενώνων φιλοξενίας. Η δημιουργία περισσότερων ασφαλών χώρων φιλοξενίας είναι μείζονος σημασίας προκειμένου να δοθεί το κίνητρο σε μία γυναίκα να ξεφύγει από μία κακοποιητική συμπεριφορά.
• Δωρεάν νομική και ψυχολογική στήριξη: Η πρόσβαση σε δωρεάν νομικές και ψυχολογικές υπηρεσίες μπορεί να βοηθήσει τα θύματα να κάνουν το πρώτο βήμα για να ξεφύγουν από την κακοποίηση.

Συμπέρασμα

Η ενδοοικογενειακή βία δεν αποτελεί απλώς μια ιδιωτική υπόθεση ούτε ένα οικογενειακό πρόβλημα που αφορά μόνο τους άμεσα εμπλεκομένους. Είναι μια συστημική απειλή που διαβρώνει την κοινωνική συνοχή, υπονομεύει τη δημόσια ασφάλεια και εκθέτει τις θεσμικές αδυναμίες ενός κράτους. Όταν η βία γίνεται αποδεκτή ή δεν αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά, η κοινωνία ολόκληρη γίνεται πιο εύθραυστη, οι θεσμοί εξασθενούν και το κράτος δικαίου αποδυναμώνεται.

Δεν υπάρχει καμία ουσιαστική ασφάλεια σε μια κοινωνία όπου γυναίκες και παιδιά ζουν υπό καθεστώς τρόμου. Δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική κοινωνική ειρήνη, όταν μέσα στα ίδια μας τα σπίτια εκτυλίσσεται μια σιωπηλή επιδημία βίας. Η αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας ως ζήτημα ασφάλειας απαιτεί πολιτική βούληση, αυστηρό νομοθετικό πλαίσιο, ενίσχυση των μηχανισμών πρόληψης και αποτελεσματική προστασία των θυμάτων.

Σε τελική ανάλυση, μια κοινωνία δεν κρίνεται από τους νόμους που θεσπίζει, αλλά από το πώς προστατεύει τις πιο ευάλωτες κοινωνικές ομάδες. Αν η ενδοοικογενειακή βία παραμένει ατιμώρητη, τότε δεν θα μιλάμε απλώς για αποτυχία πολιτικής, θα μιλάμε για μια αποτυχία της κοινωνίας να προστατεύσει την ίδια της την ύπαρξη.

Ενδεδειγμένη Βιβλιογραφία

• Buzan, B. (1991). People, States and Fear: An Agenda for International Security Studies in the Post-Cold War Era. London: Harvester Wheatsheaf
• Enloe, C. (2000). Maneuvers: The International Politics of Militarizing Women's Lives. Berkeley: University of California Press.
• Στεφανή, Ε. (2022). Έμφυλη Βία και Νομοθεσία στην Ελλάδα: Προκλήσεις και Προοπτικές. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη.
• Καλλινικάκη, Θ., & Ζιώγου, Σ. (2020). Κοινωνική Εργασία και Έμφυλη Βία: Θεωρητικές και Εφαρμοσμένες Προσεγγίσεις. Αθήνα: Τόπος.