Δύο χρόνια από το τραγικό σιδηροδρομικό ατύχημα στα Τέμπη: Ανάλυση Ασφαλείας και ευθύνες από το πόρισμα των Ευρωπαίων Εμπειρογνωμόνων

του Ιωάννη Κουρσιούμη, Ιστορικού - Αναλυτή Ασφαλείας

Η τραγωδία που εκτυλίχθηκε στα Τέμπη δύο χρόνια πριν άφησε πίσω της 57 νεκρούς και μια κοινωνία συγκλονισμένη από την απώλεια ανθρώπινων ζωών, οι οποίοι, όπως αποδείχθηκε, θα μπορούσαν να είχαν σωθεί, αν είχαν ληφθεί τα κατάλληλα μέτρα ασφάλειας. Μετά την τραγωδία, το αίτημα για απονομή δικαιοσύνης και για αποδοχή της πολιτικής ευθύνης έγινε επιτακτικό. Ωστόσο, για να κατανοήσουμε τις αιτίες του ατυχήματος, είναι απαραίτητο να εξετάσουμε προσεκτικά το πόρισμα των Ευρωπαίων Εμπειρογνωμόνων, το οποίο, μέσω μιας τεχνικής και επιστημονικής ανάλυσης, αναδεικνύει την έλλειψη σύγχρονων συστημάτων ασφάλειας και τις σοβαρές αδυναμίες στη διαχείριση του σιδηροδρομικού δικτύου.

Το πόρισμα των Ευρωπαίων Εμπειρογνωμόνων: Κύρια ευρήματα και συμπεράσματα

Το πόρισμα των Ευρωπαίων εμπειρογνωμόνων, το οποίο παραδόθηκε στους γονείς των θυμάτων  αποτελεί ένα επιστημονικό και τεχνικό έγγραφο έκτασης 160 σελίδων που αναλύει σε βάθος τις αιτίες του ατυχήματος. Η μελέτη αναγνωρίζει ως κύριες παραμέτρους που συνέβαλαν στη σύγκρουση την αδυναμία του συστήματος να παρέχει έγκαιρη ενημέρωση και τον κατάλληλο έλεγχο της κυκλοφορίας των τρένων, καθώς και τις σοβαρές παραλείψεις στη συντήρηση του σιδηροδρομικού δικτύου.

       i.          Απουσία Σύγχρονων Συστημάτων Ασφαλείας

Το πόρισμα τονίζει ότι το σύστημα ασφαλείας που υπήρχε στο δίκτυο την ημέρα του ατυχήματος δεν ήταν επαρκές για την πρόληψη συγκρούσεων. Συγκεκριμένα, οι εμπειρογνώμονες αναφέρουν την πλήρη απουσία του συστήματος ETCS (European Train Control System), το οποίο είναι το πλέον σύγχρονο και αποδεδειγμένα ασφαλές σύστημα ελέγχου της κυκλοφορίας των τρένων. Η έλλειψη αυτού του συστήματος σημαίνει ότι δεν υπήρχε αυτόματη ανίχνευση των θέσεων των τρένων και δεν υπήρχε τρόπος να αποτραπεί μια σύγκρουση σε περίπτωση ανθρώπινου λάθους ή τεχνικής βλάβης.

Η ευθύνη για την απουσία του συστήματος αυτού επανειλημμένα αποδόθηκε στους αρμόδιους φορείς, οι οποίοι παρά την ύπαρξη χρηματοδότησης από την Ε.Ε. για την εγκατάσταση του συστήματος, απέτυχαν να το εφαρμόσουν εγκαίρως.

     ii.          Διαδικασίες και λάθη ανθρώπινου παράγοντα

Σύμφωνα με το πόρισμα, η κακή εκπαίδευση του προσωπικού και η ελλιπής ενημέρωση για τις διαδικασίες ασφαλείας ήταν επίσης κρίσιμοι παράγοντες στην αποτυχία αποφυγής του ατυχήματος. Οι εμπειρογνώμονες επεσήμαναν ότι το προσωπικό δεν είχε πρόσβαση σε τακτικά επιμορφωτικά σεμινάρια για την χρήση των τεχνικών συστημάτων και την αντιμετώπιση έκτακτων καταστάσεων, ενώ οι επικοινωνίες μεταξύ των διαχειριστών της κυκλοφορίας ήταν αναποτελεσματικές. Η έλλειψη συντονισμού και η καθυστέρηση στην ανταπόκριση σε προβλήματα αποτελούν θεμελιώδη στοιχεία της τραγωδίας.

   iii.           Κακή συντήρηση και έλλειψη επενδύσεων

Ένα ακόμη σημαντικό εύρημα του πορίσματος είναι η αμέλεια στη συντήρηση του σιδηροδρομικού δικτύου. Ορισμένες από τις υποδομές ήταν απαρχαιωμένες και ορισμένα τμήματα του δικτύου δεν είχαν αναβαθμιστεί σύμφωνα με τις σύγχρονες απαιτήσεις ασφαλείας. Ειδικά στο τμήμα της γραμμής όπου συνέβη η σύγκρουση, αναφέρθηκαν σοβαρές παραλείψεις στη συντήρηση των συστημάτων σημάτων και των συστημάτων επικοινωνίας. Οι εμπειρογνώμονες εκτιμούν ότι με κατάλληλη συντήρηση και αναβάθμιση των υποδομών, η σύγκρουση θα μπορούσε να είχε αποτραπεί.

   iv.          Ελλιπής εφαρμογή ευρωπαϊκών κανονισμών

Το πόρισμα τονίζει την αποτυχία της Ελλάδας να εφαρμόσει πλήρως τις ευρωπαϊκές οδηγίες για την ασφάλεια των σιδηροδρόμων, παρά την ύπαρξη των σχετικών κανονισμών και τη δυνατότητα χρηματοδότησης από την Ε.Ε. Οι ελλείψεις στην εφαρμογή αυτών των κανονισμών είναι, σύμφωνα με τους εμπειρογνώμονες, καθοριστικές και πρέπει να αναληφθούν ευθύνες από τους αρμόδιους φορείς, οι οποίοι αποδείχθηκαν αδιάφοροι και αδρανείς απέναντι στις ανάγκες του σιδηροδρομικού δικτύου.

Οι ευθύνες της πολιτείας και η στρατηγική για το μέλλον

Η στρατηγική για τη βελτίωση της ασφάλειας στον τομέα των σιδηροδρόμων απαιτεί έναν ολοκληρωμένο σχεδιασμό που να περιλαμβάνει τεχνικές, οργανωτικές και πολιτικές μεταρρυθμίσεις. Εδώ είναι ορισμένα κρίσιμα σημεία για την αντιμετώπιση των προκλήσεων που αντιμετωπίζει το ελληνικό σιδηροδρομικό δίκτυο:

1. Αναβάθμιση υποδομών και τεχνολογίας

Εισαγωγή και εφαρμογή συστημάτων ETCS (European Train Control System): Ένα από τα πιο σημαντικά βήματα για την ενίσχυση της ασφάλειας στο σιδηροδρομικό δίκτυο είναι η πλήρης εφαρμογή του ETCS, το οποίο επιτρέπει τη συνεχιζόμενη παρακολούθηση της θέσης των τρένων και την άμεση προειδοποίηση για επικίνδυνες καταστάσεις, όπως επικείμενες συγκρούσεις ή παραβίαση σήμανσης. Η εγκατάσταση αυτού του συστήματος θα μπορούσε να μειώσει δραστικά τα λάθη ανθρώπινου παράγοντα και να εξασφαλίσει την ασφαλή κυκλοφορία των τρένων σε όλα τα επίπεδα.

Αναβάθμιση της σιδηροδρομικής σήμανσης και των αυτόματων συστημάτων ασφαλείας: Η σήμανση στις γραμμές πρέπει να ανανεωθεί και να γίνει πιο κατανοητή και διαρκής, ενώ οι στάσεις και οι διασταυρώσεις των γραμμών πρέπει να είναι πιο ευδιάκριτες και καλά συντηρημένες. Παράλληλα, η εγκατάσταση συστημάτων αυτόματης προστασίας, όπως τα Automatic Train Protection Systems (ATP), θα μπορούσε να αποτρέψει την ανθρώπινη παρανόηση και να αυξήσει την ασφάλεια του δικτύου.

2. Αναδιοργάνωση της διαχείρισης και συντήρησης του δικτύου

Δημιουργία εθνικού συστήματος παρακολούθησης συντήρησης: Ένα σύστημα που θα επιτρέπει την παρακολούθηση της κατάστασης των υποδομών σε πραγματικό χρόνο είναι κρίσιμο για την αποφυγή ατυχημάτων. Η τακτική και συστηματική συντήρηση των γραμμών και των τρένων, με τη χρήση αισθητήρων και τεχνολογίας IoT (Internet of Things), μπορεί να εντοπίσει μικρές φθορές πριν γίνουν επικίνδυνες και να εξασφαλίσει ότι το δίκτυο παραμένει λειτουργικό και ασφαλές.

Αναβάθμιση του συστήματος εκπαίδευσης και πιστοποίησης προσωπικού: Η ασφάλεια δεν εξαρτάται μόνο από την τεχνολογία, αλλά και από την εκπαίδευση του προσωπικού. Η ενίσχυση των διαδικασιών εκπαίδευσης για τους υπαλλήλους του ΟΣΕ, ιδιαίτερα των μηχανοδηγών και των υπευθύνων της κυκλοφορίας, είναι απαραίτητη. Αυτό περιλαμβάνει την τακτική εκπαίδευση σε συστήματα ασφαλείας, διαδικασίες έκτακτης ανάγκης και αντιμετώπιση κρίσεων.

3. Ενίσχυση της πολιτικής ευθύνης και διαφάνειας

Διαφάνεια και λογοδοσία για τα ατυχήματα: Η δημιουργία ενός ανεξάρτητου οργανισμού που θα διεξάγει πλήρεις και αμερόληπτες έρευνες για τα σιδηροδρομικά ατυχήματα και θα δημοσιοποιεί τα αποτελέσματα με σαφήνεια είναι απαραίτητη για την αποδοχή της ευθύνης και την αποφυγή μελλοντικών λαθών. Ειδικότερα, οι εξωτερικές επιτροπές εμπειρογνωμόνων (όπως εκείνη που δημιούργησαν οι γονείς των θυμάτων των Τεμπών) μπορούν να βοηθήσουν στην ενίσχυση της διαφάνειας και της λογοδοσίας.

Πολιτική αποζημίωσης και υποστήριξης θυμάτων: Η πολιτεία και οι σιδηροδρομικοί οργανισμοί πρέπει να αναπτύξουν πολιτικές αποζημίωσης και υποστήριξης των θυμάτων και των οικογενειών τους, όχι μόνο σε οικονομικό επίπεδο, αλλά και σε ψυχολογικό και κοινωνικό. Αυτό δείχνει τη δέσμευση της πολιτείας στην ασφάλεια και την ευημερία των πολιτών της.

4. Ανάπτυξη στρατηγικής μείωσης ανθρώπινου σφάλματος

Εφαρμογή προηγμένων συστημάτων υποστήριξης απόφασης (DSS): Η ανάπτυξη και χρήση συστημάτων υποστήριξης αποφάσεων (Decision Support Systems, DSS) για τους μηχανοδηγούς και τους υπεύθυνους κυκλοφορίας μπορεί να μειώσει τα ανθρώπινα λάθη που συμβαίνουν λόγω πίεσης χρόνου, κακής ορατότητας ή άλλων παραγόντων. Αυτά τα συστήματα θα μπορούσαν να παρέχουν συνεχείς ειδοποιήσεις και προειδοποιήσεις σε πραγματικό χρόνο για οποιεσδήποτε ασυνήθιστες καταστάσεις.

Προγράμματα ψυχολογικής υποστήριξης για το προσωπικό: Η ενίσχυση των προγραμμάτων ψυχολογικής υποστήριξης και προληπτικής ιατρικής για το προσωπικό που εργάζεται στο σιδηροδρομικό δίκτυο μπορεί να μειώσει την πίεση και το άγχος, δύο παράγοντες που συχνά σχετίζονται με την ανθρώπινη αποτυχία στη διαχείριση κρίσεων.

5. Δημόσια ενημέρωση και συμμετοχή της κοινωνίας

Ενημέρωση του κοινού για την ασφάλεια: Η ενεργοποίηση προγραμμάτων δημόσιας ενημέρωσης και εκπαίδευσης σχετικά με την ασφάλεια στον σιδηρόδρομο μπορεί να συμβάλει στη μείωση των ατυχημάτων, όπως η επικίνδυνη διάσχιση των γραμμών από πεζούς από αφύλακτα σημεία ή η μη τήρηση των σημάτων ασφαλείας από επιβάτες. Οι πολίτες πρέπει να είναι ενήμεροι για τη σημασία της ασφάλειας και να συμμετέχουν ενεργά στην πρόληψη ατυχημάτων.

Η στρατηγική για τη βελτίωση της σιδηροδρομικής ασφάλειας απαιτεί μια ολιστική προσέγγιση, που να συνδυάζει τεχνολογικές εξελίξεις, οργανωτικές βελτιώσεις και πολιτικές ευθύνης και διαφάνειας. Με τη σωστή κατεύθυνση και συνεργασία όλων των εμπλεκομένων, μπορούμε να βελτιώσουμε την ασφάλεια του δικτύου και να αποτρέψουμε τραγικά ατυχήματα στο μέλλον.

Συμπεράσματα και επόμενα βήματα

Η τραγωδία στα Τέμπη ήταν ένα θλιβερό παράδειγμα των αδυναμιών του συστήματος ασφάλειας και της κακοδιοίκησης στον τομέα των σιδηροδρόμων στην Ελλάδα. Η αποδοχή των ευθυνών από την πολιτεία και η άμεση εφαρμογή των συστάσεων των εμπειρογνωμόνων είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για την αποτροπή παρόμοιων ατυχημάτων στο μέλλον. Η κοινωνία απαιτεί δικαιοσύνη για τους 57 νεκρούς και τις οικογένειές τους, και οι υπεύθυνοι πρέπει να λογοδοτήσουν. Μόνο μέσω της σωστής εφαρμογής των σύγχρονων τεχνολογικών και διοικητικών πρακτικών μπορεί να διασφαλιστεί ένα ασφαλές σιδηροδρομικό δίκτυο για το μέλλον.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ:

Ø  European Union Agency for Railways. (2023). Railway safety performance in the European Union: 2022 annual report. European Union Agency for Railways. https://www.era.europa.eu/publications/railway-safety-performance_en

Ø  Beuving, P. L. C. K. U. (2019). Railway safety: A practical guide to risk assessment. Routledge.

Ø  Σιδηροδρομικός Οργανισμός Ελλάδος. (2021). Έκθεση Σιδηροδρομικής Ασφάλειας 2021. ΟΣΕ. https://www.ose.gr/

 

Το φαινόμενο της Ενδοοικογενειακής Βίας ως Ζήτημα Ασφαλείας της Κοινωνίας

*του Ιωάννη Π. Κουρσιούμη, Αναλυτή Ασφαλείας

 «Η ενδοοικογενειακή βία δεν αποτελεί μία ιδιωτική υπόθεση. Αποτελεί μια από τις πιο διαδεδομένες και υποτιμημένες απειλές για την κοινωνική συνοχή και τη δημόσια ασφάλεια.» Αυτή είναι μια θέση που υποστηρίζουν κορυφαίοι ειδικοί στην ανάλυση ασφάλειας, όπως ο Barry Buzan, θεμελιωτής της θεωρίας της ευρύτερης ασφάλειας, και η Cynthia Enloe, που έχει αναδείξει τις έμφυλες πτυχές της ασφάλειας.

Σύμφωνα με τον Buzan, η ασφάλεια δεν αφορά μόνο τη στρατιωτική και κρατική ισχύ, αλλά και τις απειλές που διαταράσσουν τον κοινωνικό ιστό και θίγουν τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η ενδοοικογενειακή βία αποτελεί ακριβώς μια τέτοια απειλή: δημιουργεί ένα αίσθημα φόβου, υπονομεύει τη δημοκρατία και αποσταθεροποιεί ολόκληρες κοινωνίες. Παράλληλα, η Enloe τονίζει ότι η βία κατά των γυναικών είναι ένας «σιωπηλός πόλεμος» που έχει βαθιές ρίζες στην κοινωνία και επηρεάζει κάθε πτυχή της δημόσιας ζωής.

Η ενδοοικογενειακή βία δεν είναι απλώς ένα κοινωνικό πρόβλημα, είναι μια συστημική απειλή για την ασφάλεια. Οι επιπτώσεις της ξεπερνούν τα θύματα, επηρεάζοντας την οικονομία, τις κρατικές δομές και την αποτελεσματικότητα των μηχανισμών δικαιοσύνης. Αν δεν αντιμετωπιστεί ως ζήτημα ασφαλείας (security), με αυστηρά μέτρα πρόληψης και καταστολής και με την ίδια σοβαρότητα που αντιμετωπίζονται άλλες απειλές, όπως η τρομοκρατία και το οργανωμένο έγκλημα, θα συνεχίσει να αποτελεί έναν αόρατο κίνδυνο που αποσταθεροποιεί την κοινωνία.

Η Ενδοοικογενειακή Βία ως Πολυδιάστατη Απειλή Ασφαλείας

Αν και η ενδοοικογενειακή βία παραδοσιακά αντιμετωπιζόταν ως ένα κοινωνικό ζήτημα, η σύγχρονη προσέγγιση την εντάσσει στις απειλές κατά της ατομικής και δημόσιας ασφάλειας.

1. Ατομική Ασφάλεια και Κοινωνικός Έλεγχος

Η έννοια της ατομικής - ανθρώπινης ασφάλειας (human security) περιλαμβάνει τη διασφάλιση των βασικών δικαιωμάτων και της ευημερίας των πολιτών. Η ενδοοικογενειακή βία απειλεί αυτόν τον θεμελιώδη άξονα, καθώς:

• Υπονομεύει το δικαίωμα στη ζωή και την αξιοπρέπεια: Τα θύματα ζουν υπό συνεχή κίνδυνο, συχνά χωρίς ουσιαστική προστασία από το κράτος
• Δημιουργεί κλίμα φόβου και ελέγχου: Η βία εντός της οικογένειας λειτουργεί ως μηχανισμός καταπίεσης, επηρεάζοντας άμεσα τη σωματική και ψυχολογική ακεραιότητα των θυμάτων
• Ενισχύει την ανισότητα και τον αποκλεισμό: Οι γυναίκες, που αποτελούν τη συντριπτική πλειοψηφία των θυμάτων, στερούνται ουσιαστικών ευκαιριών για οικονομική και κοινωνική ανεξαρτησία.

2. Δημόσια Ασφάλεια και Εγκληματικότητα

Η ενδοοικογενειακή βία δεν περιορίζεται στα όρια της οικίας. Η αδυναμία αντιμετώπισής της συνδέεται με:

• Κλιμάκωση της βίας και γυναικοκτονίες: Τα περιστατικά που ξεκινούν με λεκτική ή ψυχολογική βία συχνά κλιμακώνονται, οδηγούν σε σωματική βία και σε πολλές περιπτώσεις δυστυχώς καταλήγουν σε ανθρωποκτονίες
• Αύξηση της γενικότερης εγκληματικότητας: Οι δράστες ενδοοικογενειακής βίας συχνά παρουσιάζουν αντικοινωνική - παραβατική συμπεριφορά και εκτός του οικογενειακού τους περιβάλλοντος απασχολώντας συχνά τις Αρχές
• Απασχόληση αστυνομικών και δικαστικών αρχών: Η διαχείριση περιστατικών ενδοοικογενειακής βίας απορροφά σημαντικούς κρατικούς πόρους, οι οποίοι θα μπορούσαν να διατεθούν για την αντιμετώπιση άλλων εγκλημάτων, επηρεάζοντας την αποτελεσματικότητα των αρχών.

3. Διαβρωτική Επίδραση στους Θεσμούς και το Κράτος Δικαίου

Η ανοχή ή η αδυναμία αποτελεσματικής παρέμβασης της Πολιτείας οδηγεί στην εξασθένιση των θεσμών. Όταν οι πολίτες βλέπουν ότι οι Αρχές αδυνατούν να προστατεύσουν τα θύματά τους, χάνουν το αίσθημα εμπιστοσύνης προς την Πολιτεία και τους θεσμούς της. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε:

• Μειωμένη καταγγελία εγκλημάτων: Τα θύματα αποφεύγουν να απευθυνθούν στις αρχές, γνωρίζοντας ότι πιθανότατα δεν θα βρουν ουσιαστική υποστήριξη
• Αύξηση της αυτοδικίας: Η έλλειψη κρατικής προστασίας μπορεί να οδηγήσει σε περιπτώσεις όπου τα θύματα ή οι οικογένειές τους παίρνουν τον νόμο στα χέρια τους
• Διαιώνιση της ατιμωρησίας: Όταν οι δράστες γνωρίζουν ότι οι κυρώσεις είναι ανεπαρκείς, συνεχίζουν την αντικοινωνική – παραβατική συμπεριφορά τους.

Αντιμετώπιση της Ενδοοικογενειακής Βίας ως Ζήτημα Ασφάλειας

Για να αντιμετωπιστεί η ενδοοικογενειακή βία ως ζήτημα ασφάλειας, απαιτείται μια ολιστική προσέγγιση του φαινομένου καθώς και η υιοθέτηση μιας πολυεπίπεδης στρατηγικής που να περιλαμβάνει πρόληψη, καταστολή και υποστήριξη των θυμάτων.

1. Θεσμική και Νομοθετική Θωράκιση

• Αναγνώριση της γυναικοκτονίας ως ιδιώνυμου εγκλήματος, με αυστηρότερες ποινές
• Αυστηρότερη επιβολή περιοριστικών (ασφαλιστικών) μέτρων, όπως η απαγόρευση προσέγγισης του θύματος από τον δράστη
• Εφαρμογή ηλεκτρονικής παρακολούθησης (βραχιολάκια) σε περιπτώσεις δραστών που τους έχουν επιβληθεί τελεσίδικες ποινές.

2. Ενίσχυση της Αστυνομικής Παρουσίας και Παρέμβασης

• Δημιουργία ειδικών αστυνομικών μονάδων για την ενδοοικογενειακή βία, με επαρκώς στελεχωμένο, εξειδικευμένο και διαρκώς εκπαιδευόμενο προσωπικό
• Ανάπτυξη μηχανισμών πρόληψης και πρώιμης ανίχνευσης με έγκαιρη και άμεση παρέμβαση των Αρχών και όχι όταν η κατάσταση έχει ήδη κλιμακωθεί
• Δυνατότητα άμεσης σύλληψης των δραστών ακόμη και κατά τη διάρκεια διερεύνησης του περιστατικού
• Ανάπτυξη βάσης δεδομένων για κατά συρροή δράστες ώστε να παρακολουθείται συστηματικά η εν γένει συμπεριφορά τους.

3. Τεχνολογική Ασφάλεια και Ψηφιακή Προστασία των Θυμάτων

• Ανάπτυξη ψηφιακών εργαλείων για την προστασία θυμάτων σε περιστατικά επίμονης  συμπεριφοράς καταδίωξης και παρακολούθησης (Stalking)
• Ενίσχυση της κυβερνοασφάλειας για την αποτροπή ηλεκτρονικού επίμονου ελέγχου από τους δράστες
• Δημιουργία ηλεκτρονικής πλατφόρμας η οποία θα δίνει την δυνατότητα για ανώνυμες καταγγελίες στις γυναίκες - θύματα που δεν μπορούν να απευθυνθούν στις αρχές.

4. Εκπαίδευση και Κοινωνική Ευαισθητοποίηση

• Υποχρεωτική εκπαίδευση από μικρή ηλικία με τα σχολεία να στέκονται αρωγοί και να ενσωματώνουν προγράμματα για την ισότητα των φύλων, τη συναίνεση και την πρόληψη της βίας
• Καμπάνιες ενημέρωσης σε ιδιωτικούς και δημοσίους φορείς ώστε να αναγνωρίζονται έγκαιρα τα σημάδια έμφυλης βίας ου θα οδηγήσει στην έγκαιρη παρέμβαση
• Υποχρεωτική εκπαίδευση στα σχολεία και στους δημόσιους φορείς για θέματα έκφυλης βίας
• Εκστρατείες ενημέρωσης για την ενθάρρυνση των πολιτών να καταγγέλλουν φαινόμενα οποιασδήποτε μορφής βίας
• Στήριξη προγραμμάτων ανδρικής ευαισθητοποίησης για την πρόληψη της πατριαρχίας και των έμφυλων ανισοτήτων με την κατάργηση στερεοτύπων κυρίαρχων πατρικών φιγούρων μέσα στην οικογένεια που οδηγούν σε νοοτροπίες ελέγχου, καταπίεσης και χρήσης βίας ως μέσου επιβολής.
• Ουσιαστική στήριξη των θυμάτων και δημιουργία Δομών Βοήθειας με λειτουργία 24ωρης  γραμμής βοήθειας, δωρεάν νομικής υποστήριξης και παροχή ξενώνων φιλοξενίας. Η δημιουργία περισσότερων ασφαλών χώρων φιλοξενίας είναι μείζονος σημασίας προκειμένου να δοθεί το κίνητρο σε μία γυναίκα να ξεφύγει από μία κακοποιητική συμπεριφορά.
• Δωρεάν νομική και ψυχολογική στήριξη: Η πρόσβαση σε δωρεάν νομικές και ψυχολογικές υπηρεσίες μπορεί να βοηθήσει τα θύματα να κάνουν το πρώτο βήμα για να ξεφύγουν από την κακοποίηση.

Συμπέρασμα

Η ενδοοικογενειακή βία δεν αποτελεί απλώς μια ιδιωτική υπόθεση ούτε ένα οικογενειακό πρόβλημα που αφορά μόνο τους άμεσα εμπλεκομένους. Είναι μια συστημική απειλή που διαβρώνει την κοινωνική συνοχή, υπονομεύει τη δημόσια ασφάλεια και εκθέτει τις θεσμικές αδυναμίες ενός κράτους. Όταν η βία γίνεται αποδεκτή ή δεν αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά, η κοινωνία ολόκληρη γίνεται πιο εύθραυστη, οι θεσμοί εξασθενούν και το κράτος δικαίου αποδυναμώνεται.

Δεν υπάρχει καμία ουσιαστική ασφάλεια σε μια κοινωνία όπου γυναίκες και παιδιά ζουν υπό καθεστώς τρόμου. Δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική κοινωνική ειρήνη, όταν μέσα στα ίδια μας τα σπίτια εκτυλίσσεται μια σιωπηλή επιδημία βίας. Η αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας ως ζήτημα ασφάλειας απαιτεί πολιτική βούληση, αυστηρό νομοθετικό πλαίσιο, ενίσχυση των μηχανισμών πρόληψης και αποτελεσματική προστασία των θυμάτων.

Σε τελική ανάλυση, μια κοινωνία δεν κρίνεται από τους νόμους που θεσπίζει, αλλά από το πώς προστατεύει τις πιο ευάλωτες κοινωνικές ομάδες. Αν η ενδοοικογενειακή βία παραμένει ατιμώρητη, τότε δεν θα μιλάμε απλώς για αποτυχία πολιτικής, θα μιλάμε για μια αποτυχία της κοινωνίας να προστατεύσει την ίδια της την ύπαρξη.

Ενδεδειγμένη Βιβλιογραφία

• Buzan, B. (1991). People, States and Fear: An Agenda for International Security Studies in the Post-Cold War Era. London: Harvester Wheatsheaf
• Enloe, C. (2000). Maneuvers: The International Politics of Militarizing Women's Lives. Berkeley: University of California Press.
• Στεφανή, Ε. (2022). Έμφυλη Βία και Νομοθεσία στην Ελλάδα: Προκλήσεις και Προοπτικές. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη.
• Καλλινικάκη, Θ., & Ζιώγου, Σ. (2020). Κοινωνική Εργασία και Έμφυλη Βία: Θεωρητικές και Εφαρμοσμένες Προσεγγίσεις. Αθήνα: Τόπος.

Ασφάλεια Σχολικών Μονάδων - Περίπτωση Ένοπλου Περιστατικού

Στις 16 Δεκεμβρίου 2024 η 15χρονη μαθήτρια Natalie Rupnow εισήλθε ένοπλη σε Χριστιανικό σχολείο στη πόλη Madison, Wisconsin των ΗΠΑ άνοιξε πυρ προλαβαίνοντας να σκοτώσει δύο άτομα (δάσκαλο και μαθητή) και να τραυματίσει άλλα έξι άτομα μέχρι να βάλει τέλος στη ζωή της. Σύμφωνα με τον εκπρόσωπο της τοπικής Αστυνομίας η δεκαπεντάχρονη δράστιδα βρισκόταν σε μια αίθουσα μελέτης με τους συμμαθητές της, όταν έβγαλε από τη τσάντα της ένα πιστόλι και άρχισε να πυροβολεί αδιακρίτως μαθητές και δασκάλους.

Δύο μήνες αργότερα, στις 4 Φεβρουαρίου 2025, ο 35χρονος Rickard Andersson εισέβαλε ένοπλος στο σχολικό συγκρότημα επαγγελματικής εκπαίδευσης Risbergska στην περιοχή Västhaga του Örebro της Σουηδίας κουβαλώντας τον οπλισμό του σε μία θήκη κιθάρας  και σκότωσε 10 ανθρώπους μέχρι να θέσει ο ίδιος τέλος στη ζωή του.

Πηγή: k-12 school shooting database

Όπως απεικονίζεται στο γράφημα και μπορεί να παρατηρήσει κάποιος,  πριν από 40 χρόνια ένα τέτοιου είδους περιστατικό ήταν σπάνιο να συμβεί. Πριν από 20 χρόνια ίσως και να συνέβαινε. Σήμερα όμως, αποτελεί μια δεινή  πραγματικότητα που μπορεί να εκδηλωθεί οπουδήποτε, οποτεδήποτε και σε οποιοδήποτε χώρο (σχολείο, καφετέρια, εκκλησία, θέατρο).

Στάση εκπαιδευτών – μαθητών – διοικητικού προσωπικού

Σε ένα σχολικό συγκρότημα, το εκπαιδευτικό προσωπικό, οι μαθητές καθώς και το λοιπό προσωπικό θα πρέπει να υιοθετήσει μία στάση όμοια με αυτή που ακολουθεί στη γειτονιά που διαμένει. Είναι πολύ σημαντικό, να αναφέρει οτιδήποτε ασυνήθιστο - ύποπτο που παρατήρησε και του κίνησε την προσοχή. Για παράδειγμα μία επιθετική συμπεριφορά δασκάλου ή μαθητή, ένας μονίμως αποξενωμένος μαθητής σε κάθε διάλλειμα και δραστηριότητα αλλά και μία πόρτα που βρέθηκε ανοιχτή ή ξεκλείδωτη και δεν θα έπρεπε να ήταν. Κάθε περιστατικό, όσο ασήμαντο και να δείχνει, θα πρέπει να αναφέρεται στη διεύθυνση και να αξιολογείται από τα αρμόδια όργανα.

Όταν εκδηλωθεί ένα περιστατικό έκτακτης ανάγκης, οι καθηγητές και το προσωπικό ως πρώτοι ανταποκριτές θα πρέπει να ακολουθήσουν ένα πρωτόκολλο ασφάλειας το οποίο θα οδηγήσει στην επιβίωση των παρευρισκόμενων. Η προετοιμασία (preparedness) και η εγρήγορση (awareness) είναι τα 2 κλειδιά της επιβίωσης. Είναι πολύ πιθανόν να καταφέρει κάποιος να επιβιώσει αν ξέρει πώς να αντιδράσει την κρίσιμη στιγμή.

Μνημόνιο Επιβίωσης  «Τρέξε – Κρύψου – Πολέμησε»

Το εκπαιδευτικό προσωπικό θα πρέπει να μεταχειριστεί τις 3 αυτές τακτικές ως αυτοτελείς επιλογές και όχι ως σταδιακά βήματα καθώς μόνο μία θα ταιριάζει τη δεδομένη χρονική στιγμή της εκδήλωσης του περιστατικού και η μία ενέργεια δεν θα αποτελεί συνέχεια της άλλης. Για παράδειγμα εάν κάποιος βρίσκεται σε απόσταση από το δράστη, βολεύει να τρέξει προς την αντίθετη κατεύθυνση και να διαφύγει τον κίνδυνο. Είναι πιθανό να χρειαστεί να χρησιμοποιήσει κάποια μία από τις τρεις επιλογές προκειμένου να κερδίσει χρόνο μέχρι να εφαρμόσει κάποια από τις υπόλοιπες. Εάν αναγκαστεί να κρυφτεί σε μία αίθουσα, μπορεί να τοποθετήσει ένα βαρύ εμπόδιο πίσω από την πόρτα και να σπάσει το παράθυρο προκειμένου να τρέξει προς ασφαλή κατεύθυνση.

Επιλογή «Τρέξε»

Το πρώτο πράγμα που θα πρέπει κάποιος να κάνει όταν αντιληφθεί ότι έχει εισβάλλει ένοπλος στο σχολείο και πυροβολεί αδιακρίτως, είναι να τρέξει προς την αντίθετη κατεύθυνση από το σημείο που ακούγονται οι πυροβολισμοί προκειμένου να εγκαταλείψει την επικίνδυνη ζώνη. Η φυγή, θα οδηγήσει εκτός της φονικής ζώνης. Κατά τη διαφυγή το εκπαιδευτικό προσωπικό θα πρέπει να κρατά όλους τους μαθητές μαζί και να τους οδηγήσει προς την κατεύθυνση της διαφυγής. Σε περίπτωση που κατά τη διαφυγή συναντήσει και άλλα άτομα, τους ενημερώνει για το υφιστάμενο περιστατικό και  τους παίρνει μαζί τους προς την έξοδο.

Επιλογή «Κρύψου»

Σε περίπτωση που ακουστούν πυροβολισμοί και κάποιος βρίσκεται σε σχολική αίθουσα χωρίς περιθώρια διαφυγής, τότε θα πρέπει να κρυφτεί αναζητώντας κάλυψη. Θα πρέπει να κινηθεί γρήγορα και να τοποθετήσει εμπόδια πίσω από την πόρτα προκειμένου να εμποδίσει την πρόσβαση στο δράστη. Ακολούθως να ασφαλίσει την πόρτα τοποθετώντας βαριά αντικείμενα όπως έδρανα και ερμάρια. Στη συνέχεια να κλείσει τα παράθυρα τραβώντας κουρτίνες, κατεβάζοντας στόρια και κολλώντας χαρτόνια – αφίσες –χειροτεχνίες προκειμένου να περιορίσει το οπτικό πεδίο, να σβήσει τα φώτα και να θέσει το κινητό σε αθόρυβη λειτουργία χωρίς δόνηση. Αν στη αίθουσα υπάρχουν περισσότερα από 1 άτομα που θα πρέπει να κρυφτούν, καλύτερα να διασκορπιστούν στον χώρο αναζητώντας διαφορετικές αποκρύψεις και όχι όλοι σε ένα σημείο. Με αυτό τον τρόπο θα κερδίσουν το πλεονέκτημα του ενδεχόμενου αιφνιδιασμού σε περίπτωση εισβολής του δράστη στην αίθουσα. Ενδεδειγμένα μέρη απόκρυψης είναι τα έδρανα, οι ντουλάπες, τα ερμάριο, το πόντιουμ (βάθρο). Σε περίπτωση που δεν υπάρχουν πληθώρα επίπλων για απόκρυψη συνίσταται η πρηνηδόν θέση στο πάτωμα προκειμένου να μειωθεί η μάζα σώματος. Επιδιωκόμενος σκοπός είναι ο δράστης να προσπεράσει το σημείο χωρίς να αντιληφθεί την παρουσία ατόμων, ή να παρεμποδιστεί η είσοδός του στην αίθουσα λόγω των βαρέων αντικειμένων και να εγκαταλείψει την προσπάθειά του αντιλαμβανόμενος ότι ο χρόνος που περνά είναι σε βάρος του.

Επιλογή «Πολέμησε»

Αν κάποιος είναι πολύ κοντά στο δράστη ο οποίος είναι θέμα δευτερολέπτων να τον αντιληφθεί και δεν υφίστανται ως επιλογές οι 2 προαναφερόμενες τακτικές, δεν μένει άλλη  επιλογή από το να πολεμήσει για τη ζωή του. Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να προσπαθήσει να ανακόψει τις ενέργειες του δράστη με όποιο τρόπο μπορεί όπως για παράδειγμα ρίχνοντάς του στο κεφάλι κατά προτίμηση ένα βαρύ αντικείμενο αφού πρώτα τον αιφνιδιάσει ή να θέσει σε λειτουργία έναν πυροσβεστήρα κατά επάνω του και ακολούθως να τον χτυπήσει στο κεφάλι με τη βάση αυτού. Θα πρέπει να τονιστεί ότι σε μία τέτοια τροπή της κατάστασης, τα πράγματα θα περιέλθουν σε μία κατάσταση ζωής και θανάτου. Αυτό σημαίνει ότι ενέργειες θα πρέπει να βασίζονται στον αιφνιδιασμό, την αυτοσυγκέντρωση, την δυναμικότητα, την ταχύτητα και την «έκρηξη». Τέλος, αξίζει να επισημανθεί ότι για οποιαδήποτε μοιραία εξέλιξη της επίθεσης, θα ισχύει το νομικό πλαίσιο της νόμιμης άμυνας.

Κλήση στο Κέντρο Άμεσης Δράσης «100»

Όταν κάποιος βρεθεί σε ασφαλές μέρος, τηλεφωνεί άμεσα στην αστυνομία χωρίς να υποθέσει ότι κάποιος άλλος το έκανε. Κατά τη κλήση πρώτα θα πρέπει να αναφέρει το περιστατικό έκτακτής ανάγκης που βρίσκεται σε εξέλιξη και την ακριβή τοποθεσία προκειμένου αυτή να καταγραφεί άμεσα σε περίπτωση που ο καλών δεν καταφέρει για οποιοδήποτε λόγο να ολοκληρώσει τη κλήση. Ακολούθως αναφέρει τα στοιχεία του, την ιδιότητά του και απαντά σε οποιαδήποτε άλλη πληροφορία του ζητηθεί.

Αν κατά τη διαφυγή κάποιος βρεθεί κατά πρόσωπο με ένοπλους αστυνομικούς που θα εισέρχονται στον χώρο θα πρέπει να υπακούσει απολύτως στις εντολές τους, να σηκώσει  τα χέρια ψηλά χωρίς να κάνει απότομες κινήσεις προκειμένου οι αστυνομικοί να διαβεβαιωθούν ότι δεν είναι εμπλεκόμενος ως δράστης ή συνεργός στο εξελισσόμενο περιστατικό. Ακολούθως δίνει τις πληροφορίες που θα του ζητηθούν.

Καθηγητές

Ένα περιστατικό ένοπλης εισβολής σε σχολείο εξελίσσεται αστραπιαία. Πολλές φορές δεν υπάρχει η δυνατότητα ανακοίνωσης ή ενεργοποίησης του συναγερμού. Η μοναδική «ενημέρωση» που μπορεί να υπάρξει θα είναι οι πυροβολισμοί και οι κραυγές φόβου που θα ακουστούν. Όσο πιο εκπαιδευμένο και προετοιμασμένο βρεθεί το προσωπικό τόσο πιο ενστικτώδης θα είναι η αντίδρασή του.

Ο κάθε καθηγητής θα πρέπει να εκπονήσει ένα μνημόνιο Τρέξε – Κρύψου – Πολέμησε. Θα πρέπει να χαρτογραφήσει την αίθουσά του και να καταγράψει το που βρίσκονται τα παράθυρα για πιθανή δίοδο διαφυγής, ποια είναι τα βαρύτερα έδρανα που μπορούν να τοποθετηθούν ως εμπόδια πίσω από την πόρτα, άλλα αντικείμενα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως μέσα άμυνας όπως κοντάρια σημαίας, συρραπτικά, διακορευτές, ψαλίδια, πυροσβεστήρας, σκληρόδετα βιβλία,  καθώς και ντουλάπες και ερμάρια που θα προσφερθούν ως κρύπτες.

Διευθυντής

Ο Διευθυντής του σχολείου οφείλει να εκπονήσει ένα σχέδιο έκτακτης ανάγκης στο οποίο θα περιλαμβάνονται και οι χώροι που παρουσιάζουν συνωστισμό μαθητών όπως οι διάδρομοι, οι αθλητικές εγκαταστάσεις η αυλή, η τραπεζαρία , το γυμναστήριο, η βιβλιοθήκη το οποίο θα καταθέτει στις τοπικές Αστυνομικές Αρχές.

Επιπροσθέτως σε περίπτωση εκδήλωσης περιστατικού έκτακτης ανάγκης οφείλει ως Διοικητής Σκηνής να είναι προετοιμασμένος ψυχολογικά και να εφαρμόσει τα πρωτόκολλα ασφαλείας προκειμένου να επιβιώσει ο ίδιος, οι μαθητές και οι συνάδελφοι του. Για το λόγο αυτό οργανώνει και κατευθύνει ασκήσεις προσομοίωσης με τους εκπαιδευτικούς, το διοικητικό προσωπικό και τους μαθητές ανά τακτά χρονικά διαστήματα προκειμένου η προετοιμασία να γίνει βιωματική και ο καθένας να αποκτήσει διακριτό ρόλο.

Αντί επιλόγου

Ελπίζουμε ότι κανένας δάσκαλος δεν θα χρειαστεί να εφαρμόσει όσα αναφέρθηκαν στο παρόν άρθρο. Αλλά η ελπίδα, δεν είναι στρατηγική. Η προετοιμασία όμως είναι. Το εκπαιδευτικό προσωπικό θα πρέπει να αναλάβει ένα ηγετικό ρόλο προετοιμάζοντας πρωταρχικώς τον εαυτό του και ακολούθως τους μαθητές για το πώς θα αντιδράσουν σ’ ένα περιστατικό ένοπλης εισβολής σε σχολείο.

ΠΗΓΕΣ:

U.S. Secret Service, National Threat Assessment Center. (2019). Protecting America's schools: A U.S. Secret Service analysis of targeted school violence.

Santa Ana Unified School District (located in Southern California)