Η προληπτική άμυνα, η ανάληψη δηλαδή στρατιωτικής
δράσης με σκοπό την αποτροπή μιας επικείμενης απειλής, αποτελεί ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα
ζητήματα στο διεθνές δίκαιο και την παγκόσμια ασφάλεια. Η εφαρμογή της από το
Ισραήλ στο πλαίσιο της αντιμετώπισης της τρομοκρατίας, έχει προκαλέσει έντονες
αντιδράσεις και συζητήσεις. Tην τελευταία δεκαετία, το Ισραήλ έχει προχωρήσει
σε πολυάριθμες στρατιωτικές επιχειρήσεις, οι οποίες αμφισβητούνται ως προς τη
νομιμότητά τους, αλλά και την αποτελεσματικότητά τους.
Η προληπτική άμυνα αναφέρεται σε κίνδυνο ο
οποίος είναι άμεσος (imminent). Ο χαρακτηρισμός ενός κινδύνου ως άμεσος εξαρτάται από την επίθεση η
οποία μπορεί και να μην έχει αρχίσει, ή κατά τη στιγμή της έναρξής της το
θιγόμενο κράτος αποφασίζει για λόγους ασφαλείας να αποκρούσει την επίθεση
ακαριαία, ακόμα και πριν αυτή τον πλησιάσει προκειμένου να εξαλείψει την
επέλαση. Είναι σημαντικό να ειπωθεί ότι η έκταση του κινδύνου και ο βαθμό
αναγκαιότητας της αντιμετώπισης κρίνονται με υποκειμενικά κριτήρια από το
θιγόμενο κράτος που επίκειται να δεχτεί την επίθεση. Βέβαια τίθεται το θέμα ότι
η εκτίμηση ενός κράτους βάσει των οποίων θα αποφασίσει την προληπτική άμυνα
μπορεί εκ του αποτελέσματος να αποδειχτεί εσφαλμένη. Επιπροσθέτως είναι πιο
δύσκολη η εγχώρια και η διεθνή στήριξη δεδομένου ότι βασίζεται σε αναμενόμενη
επίθεση και όχι σε πραγματική. Για το λόγο αυτό, μερικοί ειδικοί διατείνονται
ότι η προληπτική άμυνα δεν αποτελεί σύννομη πολιτική εφόσον και ο Χάρτης του
Ο.Η.Ε. επιτρέπει την κήρυξη πολέμου μόνο σε περιπτώσεις ατομικής ή συλλογικής
αυτοάμυνας.
Το Διεθνές Δίκαιο και η Προληπτική Άμυνα
Το Άρθρο
51 του Χάρτη του ΟΗΕ αναγνωρίζει το δικαίωμα της αυτοάμυνας σε περίπτωση
ένοπλης επίθεσης. Ωστόσο, το ζήτημα της προληπτικής άμυνας, δηλαδή της δράσης
πριν την πραγματική εκδήλωση μιας επίθεσης, παραμένει γκρίζα ζώνη.
Η προληπτική άμυνα βασίζεται στην υπόθεση ότι
μια επικείμενη επίθεση είναι τόσο βέβαιη, ώστε οποιαδήποτε καθυστέρηση θα ήταν
καταστροφική. Οι βασικές αρχές που την διέπουν περιλαμβάνουν:
- Αναγκαιότητα
(necessity): Η άμυνα πρέπει να είναι η μόνη επιλογή για την αποτροπή της
απειλής, και όχι απλά μια από τις διαθέσιμες επιλογές.
- Αναλογικότητα
(proportionality): Η στρατιωτική αντίδραση πρέπει να είναι περιορισμένη
στην έκταση που απαιτείται για να εξουδετερωθεί η απειλή.
Η προληπτική άμυνα είναι δύσκολο να
τεκμηριωθεί νομικά, καθώς οι αποφάσεις λαμβάνονται συχνά βασισμένες σε πληροφορίες
που δεν μπορούν να επαληθευτούν. Επιπλέον, υπάρχει το επιχείρημα ότι ενθαρρύνει
τη χρήση στρατιωτικής βίας χωρίς πλήρη λογοδοσία.
Η Ισραηλινή Προσέγγιση
Το Ισραήλ θεωρεί ότι η προληπτική άμυνα είναι
κρίσιμη για την ασφάλειά του. Στη γεωγραφική του θέση, περιβάλλεται από χώρες
και δρώντες που, σύμφωνα με τις ισραηλινές αρχές, αποτελούν διαρκείς απειλές.
Οι στρατιωτικές του επιχειρήσεις συχνά κατευθύνονταν κατά οργανώσεων όπως η
Χαμάς στη Γάζα και η Χεζμπολάχ στον Λίβανο, καθώς και κατά ιρανικών παραστρατιωτικών
δυνάμεων που δρούσαν στη Συρία.
- Προστασία
από ρουκέτες: Το Ισραήλ έχει επανειλημμένα
αντιμετωπίσει επιθέσεις με ρουκέτες από τη Λωρίδα της Γάζας και το Νότιο
Λίβανο. Οι επιχειρήσεις για την καταστροφή υποδομών εκτόξευσης ρουκετών
παρουσιάζονται ως απαραίτητες για την προστασία του άμαχου πληθυσμού.
- Χτυπήματα
κατά αποθηκών όπλων: Οι ισραηλινές δυνάμεις συχνά
στοχεύουν αποθήκες όπλων και συστήματα πυραύλων που, σύμφωνα με αναφορές,
προορίζονται για χρήση κατά του Ισραήλ.
Ιστορική Αναδρομή
Το 1956 το Ισραήλ επιτέθηκε στην Αίγυπτο με την
αιτιολογία της προληπτικής άμυνας, επίθεση την οποία ο Ο.Η.Ε. υποστήριξε με την
αποστολή ειρηνευτικής δύναμης.
Το 1967 στο πόλεμο των έξι ημερών όταν το Ισραήλ
αντιλήφθηκε επικείμενη επίθεση ευρείας κλίμακας από την Αίγυπτο την οποία και
εξουδετέρωσε με τη χρήση ένοπλης βίας, αποτρέποντας εισβολή στα εδάφη του.
Παρόλο που το Ισραήλ κατέλαβε τη χερσόνησο του Σινά, το Συμβούλιο Ασφαλείας του
Ο.Η.Ε. δεν καταδίκασε καμία ενέργειά του. Ειδικότερα, οι Αιγυπτιακές δυνάμεις
είχαν παρατάξει τα στρατιωτικά τους οχήματα (τανκς) καθώς και πολεμικά
αεροσκάφη έτοιμα να ξεκινήσουν επίθεση εναντίον του Ισραήλ ενώ ταυτόχρονα τα
πολεμικά τους πλοία είχαν κλείσει τον κόλπο της Άκαμπα. Όμως το Ισραήλ πριν η
Αίγυπτος πραγματοποιήσει την επίθεσή της την αιφνιδίασε και με επίθεση
εξουδετέρωσε όλα τα πολεμικά αεροπλάνα και τα τανκς της Αιγύπτου με αποτέλεσμα
να αποτρέψει τη σε βάρος του επίθεση και να γλυτώσει από βέβαιο θάνατο χιλιάδες
ανθρώπους. Ως εκ τούτου, η διεθνής κοινότητα «αγκάλιασε» την προληπτική άμυνα
του Ισραήλ και τη χαρακτήρισε ως ένα πάρα πολύ σωστό μέτρο που λήφθηκε.
Το 1981 το Ισραήλ κατόπιν αεροπορικής επιδρομής,
κατέστρεψε τον πυρηνικό αντιδραστήρα του Ιράκ προκειμένου να εξαλείψει κίνδυνο
δυνητικής επίθεσης με πυρηνικά όπλα στο μέλλον σε βάρος του. Το Σ.Α. του Ο.Η.Ε.
απεφάνθη ότι η προαναφερθείσα ενέργεια του Ισραήλ δεν εντάσσεται στα πλαίσια
της προληπτικής άμυνας και μερίδα ειδικών την ενέταξε στη κατηγορία της άμυνας πολύ έγκυρης δράσης (pre emptive self defense).
Η άμυνα πολύ έγκυρης δράσης είναι μία
παραλλαγή της προληπτικής άμυνας η οποία βοηθά ένα κράτος να αξιολογήσει έναν
κίνδυνο όπως και τα μέσα που χρειάζεται να χρησιμοποιήσει ώστε να προασπίσει
τις αξίες που προσβάλλει ο συγκεκριμένος κίνδυνος. Κύρια χαρακτηριστικά της
αποτελεί το γεγονός ότι η χρήση της δεν απαιτεί εξουσιοδότηση από το Σ.Α. του
Ο.Η.Ε., ότι στοχεύει να προλάβει την ανάπτυξη του κινδύνου και ότι παραμένει
μία μονομερής ενέργεια από το κράτος που
την μετέρχεται. Η έννοια της εστιάζεται στην αντίληψη ότι ως σκοπό έχει τον
αφοπλισμό ενός κράτους που έχει στην κατοχή του ή κατασκευάζει όπλα μαζικής
καταστροφής ή υποθάλπει τρομοκρατικές ομάδες καθώς και να εξουδετερώσει έναν
κίνδυνο που δεν έχει ακόμη εκδηλωθεί ούτε είναι ορατός.
Ενέργειες στο Λίβανο και τη Συρία
Οι πρόσφατες στρατιωτικές επιχειρήσεις του
Ισραήλ στη Συρία και το Λίβανο παρέχουν χαρακτηριστικά παραδείγματα της
προληπτικής άμυνας κατηγορίας άμυνας πολύ
έγκυρης δράσης στην πράξη.
1.
Αεροπορικές
Επιδρομές στη Συρία: Το
Ισραήλ έχει αυξήσει δραματικά τον αριθμό των αεροπορικών επιδρομών στη Συρία,
επικαλούμενο την ανάγκη να εμποδίσει τη μεταφορά προηγμένων όπλων από το Ιράν
προς τη Χεζμπολάχ. Την περασμένη εβδομάδα, ισραηλινά μαχητικά πραγματοποίησαν
εκτεταμένες επιθέσεις στις στρατιωτικές βάσεις της Συρίας, καταστρέφοντας
κρίσιμες εγκαταστάσεις. Το Ισραήλ υποστήριξε ότι οι βάσεις αυτές αποτελούσαν
πιθανό στόχο κατάληψης από τζιχαντιστικές ομάδες, γεγονός που θα μπορούσε να
δημιουργήσει ένα νέο μέτωπο τρομοκρατίας στην περιοχή.
2.
Στοχευμένες
Επιθέσεις: Πέρα από τις
γενικευμένες επιδρομές, οι ισραηλινές δυνάμεις προχωρούν σε στοχευμένες
εξουδετερώσεις ηγετικών στελεχών οργανώσεων όπως η Χεζμπολάχ. Αυτές οι
επιχειρήσεις, σύμφωνα με το Ισραήλ, είναι κρίσιμες για την αποτροπή σχεδιασμένων
επιθέσεων.
3.
Δράσεις
στο Νότιο Λίβανο: Το
Ισραήλ διατηρεί συχνή παρουσία στη μεθόριο του Λιβάνου, στοχεύοντας σε υπόγειες
σήραγγες και αποθήκες όπλων της Χεζμπολάχ. Το 2023, μια από αυτές τις
επιχειρήσεις αποκάλυψε ένα εκτεταμένο δίκτυο σήραγγων που χρησιμοποιούνται για
την αποθήκευση όπλων και την οργάνωση επιθέσεων.
Οι επιχειρήσεις αυτές έχουν εγείρει ερωτήματα
για τη νομιμότητα των ενεργειών του Ισραήλ, καθώς παραβιάζουν την κυριαρχία των
γειτονικών χωρών. η διεθνής κοινότητα επισημαίνει ότι οι ισραηλινές ενέργειες
ενίοτε υπερβαίνουν τα όρια της αναλογικότητας, προκαλώντας ευρείες καταστροφές
και απώλειες αμάχων. Εντούτοις, οι ισραηλινές αρχές υποστηρίζουν ότι η δράση
τους είναι απαραίτητη για την αποτροπή μακροπρόθεσμων απειλών.
Νομικές και Ηθικές Διαστάσεις
Η προληπτική άμυνα του Ισραήλ εγείρει τόσο
νομικά όσο και ηθικά ζητήματα, που περιλαμβάνουν:
1.
Η
Τεκμηρίωση της Απειλής: Η
χρήση στρατιωτικής δύναμης απαιτεί ισχυρή τεκμηρίωση της επικείμενης απειλής.
Το Ισραήλ συχνά επικαλείται μυστικές πληροφορίες που δεν μπορούν να
επαληθευτούν ανεξάρτητα, γεγονός που περιπλέκει τη διεθνή αποδοχή των ενεργειών
του.
2.
Η
Αναλογικότητα των Ενεργειών: Οι επιθέσεις μεγάλης κλίμακας που έχουν σημαντικό αντίκτυπο στους
αμάχους συχνά επικρίνονται ως δυσανάλογες. Η καταστροφή ολόκληρων στρατιωτικών
βάσεων στη Συρία, για παράδειγμα, μπορεί να ερμηνευτεί ως υπερβολική αντίδραση,
ειδικά αν δεν αποδειχθεί η επικείμενη απειλή.
3.
Η
Επίδραση στη Σταθερότητα της Περιοχής: Οι ενέργειες αυτές επιδεινώνουν τις σχέσεις με τις γειτονικές χώρες,
ενώ συχνά πυροδοτούν νέες εντάσεις και ενισχύουν την προπαγάνδα των
εξτρεμιστικών οργανώσεων.
4.
Ανθρωπιστικό
Δίκαιο: Οι ισραηλινές
επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν συχνά κριτική για την πρόκληση εκτεταμένων απωλειών
αμάχων, κάτι που αντιβαίνει στις αρχές του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου.
5.
Η Τρομοκρατία ως Απειλή: Στη σύγχρονη εποχή, η τρομοκρατία εγείρει
σύνθετα ζητήματα. Οι μη κρατικοί δρώντες (όπως τρομοκρατικές ομάδες) συχνά
δρουν σε περιοχές όπου το κράτος δεν έχει πλήρη έλεγχο, καθιστώντας δυσκολότερη
τη διαχείριση των απειλών.
Συμπέρασμα
Η νομιμότητα της προληπτικής άμυνας, όπως
εφαρμόζεται από το Ισραήλ, παραμένει ένα ανοιχτό ερώτημα. Ενώ το δικαίωμα της
αυτοάμυνας είναι θεμελιώδες, η εφαρμογή του προληπτικά απαιτεί εξαιρετικά
αυστηρά κριτήρια για να διασφαλιστεί η συμβατότητα με το διεθνές δίκαιο.
Ταυτόχρονα, το παράδειγμα του Ισραήλ
αναδεικνύει την πολυπλοκότητα της σύγχρονης ασφάλειας. Οι ασύμμετρες απειλές,
όπως η τρομοκρατία, απαιτούν νέες προσεγγίσεις και κανόνες που να λαμβάνουν
υπόψη τη φύση των συγκρούσεων στον 21ο αιώνα. Ωστόσο, οι ενέργειες που
παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο ή επιβαρύνουν τους άμαχους πληθυσμούς υπονομεύουν
τη διεθνή νομιμότητα και ενισχύουν την αστάθεια.
Η διεθνής κοινότητα οφείλει να αναπτύξει
μηχανισμούς λογοδοσίας και ελέγχου, προκειμένου να διασφαλίσει ότι η προληπτική
άμυνα εφαρμόζεται μόνο υπό αυστηρές προϋποθέσεις. Οι μηχανισμοί αυτοί θα πρέπει
να προσαρμοστούν στις προκλήσεις της σύγχρονης εποχής, διασφαλίζοντας την
ισορροπία μεταξύ ασφάλειας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων και πάντα με την
υποχρέωση σεβασμού του διεθνούς δικαίου και των αρχών της αναλογικότητας και
της αναγκαιότητας. Η υιοθέτηση διαφανών διαδικασιών και η ενίσχυση των
διπλωματικών λύσεων θα μπορούσαν να περιορίσουν την ανάγκη για μονομερείς
ενέργειες που προκαλούν διχασμό. Η παγκόσμια ειρήνη και ασφάλεια απαιτούν μια
προσέγγιση που να στηρίζεται στον σεβασμό των δικαιωμάτων όλων των λαών, ακόμη
και υπό τις πιο δύσκολες συνθήκες.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
· Λιάκουρας, Π. (2008), «Η βία και η άμυνα στο
Διεθνές Δίκαιο, μία επανεκτίμηση», στο: Δ. Τριανταφύλλου, Κ. Υφαντή, Ε.
Χατζηβασιλείου (επιμ.), Διεθνείς Σχέσεις – Σύγχρονη Θεματολογία και
Προσεγγίσεις», Αθήνα: Παπαζήση
· Cassese, A. (2005), Διεθνές
Δίκαιο, επιμ. Παζαρτζή Φ., για
την ελληνική γλώσσα 2012, Αθήνα : Gutemberg
·
Heywood, A.
(2013), Διεθνείς Σχέσεις και Πολιτική
στην Παγκόσμια Εποχή, Αθήνα, Κριτική
·
Buzan, B. (1983), People,
State and Fear, University of North
Carolina Press
