HENRY KISSINGER

ΕΜΒΛΗΜΑΤΙΚΟΣ, ΑΜΦΙΛΕΓΟΜΕΝΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΔΙΑΜΟΡΦΩΤΗΣ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΟΥ

Σε ηλικία 100 ετών απεβίωσε στο Κονέκτικατ και ο Henry Kissinger ακόμη και την επαύριον του θανάτου του συνεχίζει να προκαλεί δέος και μίσος ως μία από τις πλέον αμφιλεγόμενες προσωπικότητες της πολιτικής σκηνής που συνδιαμόρφωσε την εποχή του. Για τους πολέμιούς του, ο Kissinger αποτελούσε έναν «εγκληματία πολέμου» που δεν έχει δικαστεί όπως θα του άξιζε, για εγκλήματα όπως οι σφοδροί, πολύνεκροι βομβαρδισμοί της Καμπότζης και του Βιετνάμ. Για τους υποστηριχτές του ήταν ο πιο σημαντικός στρατηγιστής των τελευταίων 70 χρόνων, ένας δεξιοτέχνης της Realpolitik, άξιος συνεχιστής του Metternich και του Castlereagh, ο οποίος έφερε αλλαγή παραδείγματος στο τρόπο σκέψης στο State Department. Θεωρούμενος ως ο ισχυρότερος Υπουργός Εξωτερικών της μεταπολεμικής περιόδου υπήρξε ένας ακραίος ρεαλιστής ο οποίος αναμόρφωσε την αμερικανική διπλωματία για τη νέα εποχή παραβιάζοντας ταυτόχρονα τις αρχές της δημοκρατίας ιδιαίτερα όσον αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα, εφόσον θεωρούσε ότι αυτό θα εξυπηρετούσε τα συμφέροντα του έθνους. Υπήρξε κόκκινο πανί για τους Έλληνες και την ομογένεια καθώς σε αυτόν χρεώθηκε σε σημαντικό βαθμό η ευθύνη για τη στάση που τήρησαν οι Η.Π.Α. και το Ν.Α.Τ.Ο. στην Κύπρο το καλοκαίρι του 1974 και δεν εξήγησε ποτέ το γιατί οι Αμερικανοί δεν παρενέβησαν για να ανακόψουν τη διπλή τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Συμβούλευσε 12 προέδρους ενώ μεταμόρφωσε τις διεθνείς σχέσεις με την ακαδημαϊκή του κατανόηση της διπλωματικής ιστορίας, με την αστείρευτη φιλοδοξία του αλλά και τις βαθιές του ανασφάλειες και την έντονη βαυαρική προφορά του. Εισήλθε στον Λευκό Οίκο του Richard Nixon το 1969 σε κρίσιμη περίοδο της Αμερικανικής Ιστορίας ως σύμβουλος εθνικής ασφάλειας ενώ μετά τον διορισμό του ως υπουργού Εξωτερικών το 1973 διατήρησε και τους δύο τίτλους γεγονός πολύ σπάνιο.

Ο διορισμός του ως σύμβουλος Εθνικής Ασφαλείας το 1969 και η τοποθέτησή του ως επικεφαλής της αμερικανικής διπλωματίας το 1973 θεωρήθηκε αλλαγή παραδείγματος στην Ουάσιγκτον σηματοδοτώντας το τέλος του λεγόμενου αμερικανικού κατεστημένου στην εξωτερική πολιτική. Ο Kissinger ανέλαβε τη θέση του συμβούλου εθνικής ασφαλείας και αργότερα του Υπουργού Εξωτερικών ως ένας κλασσικός ρεαλιστής. Ανέλυε τα αμερικανικά συμφέροντα χωρίς συναισθηματισμούς και χωρίς να περιορίζεται από την αμερικανική κοινή γνώμη. Επί προεδρίας Nixon αδρανοποίησε την αμερικανική διπλωματική υπηρεσία και προχώρησε στην εξομάλυνση των σχέσεων με την Κίνα επιτυγχάνοντας τον εξαναγκασμό της Μόσχα να επιδιώξει τη βελτίωση των αμερικανο-σοβιετικών σχέσεων. Η διττή αυτή επιτυχία θεωρήθηκε η κορυφαία στιγμή στην καριέρα του. Με αυτή του την ενέργεια κατέστησε την Ουάσιγκτον ρυθμιστή του Διεθνούς Συστήματος καθώς αποσταθεροποίησε τη σοβιετική στρατηγική και ανάγκασε τη Μόσχα να αναζητήσει την εξομάλυνση των σχέσεών της με τις Η.Π.Α. Στο τρίγωνο Η.Π.Α. – Ε.Σ.Σ.Δ. – Κίνας, η Ουάσιγκτον κατόρθωσε να θεωρηθεί κρίσιμος παράγοντας για τα συμφέροντα ασφαλείας των δύο κομμουνιστικών κολοσσών.  Ήταν ο μόνος Αμερικανός αξιωματούχος ο οποίος διαπραγματεύθηκε με κάθε ηγέτη της Κίνας από τον Mao μέχρι τον Xi Jinping. Τον Ιούλιο σε ηλικία 100 ετών συνάντησε τον πρόεδρο Xi στο Πεκίνο όπου έγινε δεκτός με τιμές αρχηγού κράτους παρά την όξυνση των σινοαμερικανικών σχέσεων. Προσείλκυσε την Ε.Σ.Σ.Δ. σε διάλογο ο οποίος έγινε γνωστός ως ύφεση (détente) οδηγώντας στις πρώτες μεγάλες συνθήκες περιορισμού των πυρηνικών όπλων. Η αεικίνητη «διπλωματία της σαΐτας» (shuttle diplomacy) αποκαθήλωσε τη Μόσχα ως κυρίαρχη δύναμη στη Μέση Ανατολή χωρίς ωστόσο να επιτύχει να διαπραγματευθεί ευρύτερη ειρήνη στην περιοχή. Ύστερα από συναντήσεις τριών ετών στο Παρίσι διαπραγματεύθηκε τις ειρηνευτικές συμφωνίες που έδωσαν τέλος στον πόλεμο του Βιετνάμ επίτευγμα για το οποίο τιμήθηκε με το βραβείο Νομπέλ Ειρήνης το 1973. Ο Kissinger έκανε λόγο για ειρήνη με τιμή αλλά ο πόλεμος δεν είχε τελειώσει ενώ οι επικριτές του τον κατηγόρησαν ότι η ίδια συμφωνία θα μπορούσε να έχει υπογραφεί χρόνια νωρίτερα προλαμβάνοντας χιλιάδες θανάτους. Μέσα σε δύο χρόνια οι δυνάμεις του Ανόι είχαν κυριεύσει τον υποστηριζόμενο από τις Η.Π.Α. Νότο. Για τους επικριτές του η κομμουνιστική νίκη χαρακτηρίσθηκε αναπόφευκτη κατάληξη κυνικού σχεδίου το οποίο αποσκοπούσε να προσφέρει διπλωματική ανάπαυλα για τις Η.Π.Α. Σε σημειώσεις του στο περιθώριο εγγράφων του σε ένα από τα μυστικό ταξίδια του στην Κίνα το 1971 ο Κίσινγκερ έγραψε: «Χρειαζόμαστε μια αξιοπρεπή ανάπαυλα» αποδεικνύοντας ότι ήθελε απλώς να καθυστερήσει την πτώση της Σαϊγκόν. Ο κυνισμός τού επέτρεπε να αντιμετωπίζει με μακιαβελικό τρόπο μικρότερα κράτη τα οποία θεωρούσε πιόνια στο παιχνίδι των μεγάλων δυνάμεων. Κρίσιμος ήταν επίσης ο ρόλος του στην κατάπαυση του πυρός στον πόλεμο του Γιομ Κιπούρ τον Οκτώβριο του 1973 και τη διπλωματική διευθέτηση που ακολούθησε, όπως και στην προσέγγιση Ισραήλ – Αιγύπτου, που είχε ως τελικό αποτέλεσμα τις συμφωνίες του Camp David το 1978.

Στον αντίποδα, από τις πιο σκοτεινές στιγμές του είναι η διαχείριση του πολέμου του Βιετνάμ. Αν και για τη συμφωνία για τη λήξη του πολέμου το 1973, την οποία διαπραγματεύτηκε, του απονεμήθηκε το βραβείο Νόμπελ, δεν πρόκειται ποτέ να ξεχαστεί ο ρόλος του στην απόφαση για τους μυστικούς βομβαρδισμούς στη Καμπότζη τον Μάρτιου του 1969, αλλά και γι’ αυτούς στο Βόρειο Βιετνάμ τα Χριστούγεννα του 1972. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι σε 4 χρόνια η αμερικανική αεροπορία έριξε περισσότερες βόμβες απ’ όσες είχε ρίξει στο θέατρο του Ειρηνικού στη διάρκεια του Β.Π.Π με τα θύματα να υπολογίζονται ότι ανέρχονται στις 100.000. Ο Κίσινγκερ ήταν ο αρχιτέκτονας των προσπαθειών ανατροπής του δημοκρατικά εκλεγμένου πρόεδρου της Χιλής Salvador Allende ενώ κατηγορήθηκε ότι παραβίασε τη διεθνή νομοθεσία με τον εντατικό βομβαρδισμό της Καμπότζης το 1969-70 σε έναν ακήρυχτο πόλεμο εναντίον ουδέτερης χώρας. Στόχος του ήταν να εκδιώξει το κομμουνιστικό αντάρτικο των Βιετκόνγκ από τις βάσεις που διατηρούσε στο εσωτερικό της Καμπότζης. Οι βομβαρδισμοί ήταν όμως μαζικοί καθώς ο Kissinger είχε ενημερώσει τους επικεφαλής της αεροπορίας να χτυπούν καθετί που πετάει και καθετί που κινείται Αποτέλεσμα αυτών ήταν να σκοτωθούν τουλάχιστον 50.000 άμαχοι. Ακόμη, όταν ο υποστηριζόμενος από τις Η.Π.Α. στρατός του Πακιστάν διεξήγαγε πόλεμο εξόντωσης στο Ανατολικό Πακιστάν σημερινό Μπαγκλαντές το 1971, ο Kissinger με τον Nixon αγνόησαν τις εκκλήσεις του Αμερικανού προξένου να δοθεί τέλος στη σφαγή. Αντιθέτως οι εξαγωγές όπλων προς το Πακιστάν συνεχίστηκαν. Ο Λευκός Οίκος είχε άλλωστε άλλες προτεραιότητες που ήταν η στήριξη προς τον Πακιστανό πρόεδρο, αναγκαίο διαμεσολαβητή μεταξύ Ουάσιγκτον και Πεκίνου. Τουλάχιστον 300.000 άνθρωποι σκοτώθηκαν στο Ανατολικό Πακιστάν και 10 εκατομμύρια αναζήτησαν καταφύγιο στην Ινδία. Το 1975 ο Kissinger και ο πρόεδρος Ford ενέκριναν μυστικά την εισβολή του ινδονησιακού στρατού στην πρώην πορτογαλική αποικία του Ανατολικού Τιμόρ. Ο Kissinger είπε στον πρόεδρο Suharto της Ινδονησίας κατά τη διάρκεια συνάντησής τους: «Θα ήταν καλύτερα η εισβολή να αρχίσει αφού έχουμε γυρίσει στις Η.Π.Α». Περισσότεροι από 100.000 κάτοικοι του Τιμόρ σκοτώθηκαν ή πέθαναν από την πείνα. Ο Kissinger απέρριψε κυνικά τις επικρίσεις λέγοντας ότι οι κατήγοροί του δεν αντιμετώπιζαν τα διλήμματα που αντιμετώπιζε ο ίδιος.

Το θέμα της Κύπρου

Ο Kissinger στα απομνημονεύματά του αλλά και στις δημόσιες παρεμβάσεις του δεν είχε συζητήσει για την πολιτική των Η.Π.Α. απέναντι στη χούντα των Συνταγματαρχών, ούτε έχει αναφερθεί για την απροθυμία του να παρέμβει αποφασιστικά το καλοκαίρι του 1974 και να αποτρέψει την Τουρκική εισβολή. Περισσότερο διαφάνηκε να προσπάθησε να αποτρέψει έναν ελληνοτουρκικό πόλεμο μετά την εισβολή πιέζοντας την Αθήνα να μην αντιδράσει στρατιωτικά παρά να αποτρέψει την ίδια την εισβολή.  Εκτιμάται ότι η Κύπρος ήταν μεν πολύ σημαντική στο State Department υπό τον Kissinger μέχρι όμως το σημείο που ο ίδιος λίγο μετά την εισβολή, συνειδητοποίησε ότι η πίεση στην Τουρκία για αποχώρηση των δυνάμεών της ήταν πολύ μεγάλη, σε μία στιγμή που οι Η.Π.Α. βασίζονταν στην Τουρκία να εμποδίσει την είσοδο του Σοβιετικού Ναυτικού στη Μαύρη Θάλασσα μέσω των στενών του Βοσπόρου και των Δαρδανελίων διατηρώντας αυτό το πολύ μεγάλο και πολύ καλά προστατευμένο σύνορο με τη Σοβιετική Ένωση κοντά στον Καύκασο. Επιπροσθέτως η Τουρκία είχε το μακρύτερο σύνορο στεριάς με τη Σοβιετική Ένωση από οποιαδήποτε άλλη χώρα στη συμμαχία του Ν.Α.Τ.Ο. Εκείνο το χρονικό διάστημα οι προτεραιότητες του Kissinger ήταν η επιβίωση του Ν.Α.Τ.Ο. και η εξουδετέρωση των όποιων σοβιετικών σχεδίων στην ανατολική μεσόγειο, με δεδομένο την εύθραυστη κατάσταση στην Μέση Ανατολή. Επίσης θα πρέπει να σημειωθεί ότι στις Η.Π.Α. υπήρχε μία πρωτοφανής συνταγματική κρίση με το σκάνδαλο WATERGATE που εν τέλει οδήγησε στις 9 Αυγούστου σε παραίτηση του προέδρου Nixon. Συνεπώς δεν υπήρχε κάποιος στη Ουάσιγκτον που θα μπορούσε να πάρει την απόφαση να παρέμβει ο 6^ος στόλος και να εμποδίσει την τουρκική εισβολή και ο Kissinger αποδέχτηκε μια «στρατιωτική λύση» πριν δραστηριοποιηθεί για μία διπλωματική διευθέτηση. Εκ των πραγμάτων λοιπόν φαίνεται ότι η Κύπρος ήταν ένα από τα πολλά θύματα του Ψυχρού Πολέμου. Η Κύπρος έχασε την ανεξαρτησία και την κυριαρχία της, ειδικά στο βόρειο τμήμα για χάρη του Ψυχρού Πολέμου.

Αδιαφορία για μικρά κράτη

Οι μεγαλύτερες αποτυχίες του Kissinger αφορούν την αδιαφορία του για τους δημοκρατικούς αγώνες μικρότερων κρατών. Ως παιδί της Βαϊμάρης και του Ολοκαυτώματος, είναι απορίας άξιον πώς ένας πρόσφυγας των ναζί, όπως έμοιαζε, να αδιαφορεί για τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από κυβερνήσεις σε Αφρική, Λατινική Αμερική, Ινδονησία και αλλού. Ο Kissinger ενδιαφερόταν περισσότερο να διατηρήσει χώρες στην αντικομμουνιστική σφαίρα επιρροής παρά για την καταπίεση των πολιτών τους. Τις ιδεολογικές του απόψεις άρχισε να τις εκφράζει από πολύ νωρίς όντας ακόμη φοιτητής στο Χάρβαρντ. Θέμα της διδακτορικής του διατριβής ήταν η διπλωματία του Αυστριακού υπουργού Εξωτερικών Klemens Von Metternich και του Βρετανού ομολόγου του λόρδου Robert Steward Castlereagh μετά τους Ναπολεόντειους Πολέμους οι οποίοι επιδίωξαν τη σταθερότητα στην Ευρώπη την οποία πέτυχαν περιορίζοντας την επιρροή της επαναστατικής Γαλλίας μέσα από ισορροπία δυνάμεων. Αμέσως ο Kissinger έκανε παραλληλισμούς της Ιεράς Συμμαχίας με την ανάσχεση της σταλινικής Σοβιετικής Ένωσης, τη μεγάλη διένεξη της εποχής του. Όπως χαρακτηριστικά δήλωσε το 2015 ο πρώην συνάδελφος του στο Χάρβαρντ καθηγητής Stanley Hoffman υπήρξε πάντα προσηλωμένος στη Realpolitik απαλλαγμένη από κάθε ηθική αναστολή. Ο κυνισμός του φανερώνεται σε συνομιλία του με τον Nixon το 1973. Ο Kissinger εισηγήθηκε στον Αμερικανό πρόεδρο να μη βοηθήσει Εβραίους πολίτες της Ε.Σ.Σ.Δ. να μεταναστεύσουν στις Η.Π.Α. προκειμένου να μη διαταραχθούν οι διπλωματικές επαφές με τη Μόσχα του Brezhnev. Είχε τονίσει χαρακτηριστικά ότι ακόμη και αν οι Σοβιετικοί ξεκινούσαν να βάζουν Εβραίους σε φούρνους αερίων, αυτό δεν θα αποτελούσε πρόβλημα των Η.Π.Α.

Αντί Επιλόγου

Αν κάποιος μελετήσει την αυτοβιογραφία του Kissinger και εστιάσει στην περίοδο 1968 – 1977, τότε θα διαπιστώσει ότι ο ίδιος παρουσιάζει τον εαυτό του ως ένα ακραιφνή ρεαλιστή. Ο ρεαλισμός του ήταν συνδεδεμένος με την με κάθε μέσο υπεράσπιση και ενίσχυση της αμερικανικής αξιοπιστίας. Για τον ίδιο ο σκοπός της αμερικανικής ισχύος είναι να πείθει τους άλλους για τους αμερικανικούς σκοπούς. Οι βομβαρδισμοί σε Καμπότζη και Βιετνάμ, η ανοχή απέναντι στο Πακιστάν στην επιχείρηση γενοκτονίας στο Ανατολικό Πακιστάν το 1971 (σημερινό Μπαγκλαντές), όπου δολοφονήθηκαν εκατοντάδες χιλιάδες από τις παραστρατιωτικές ομάδες της Jamaat-e-Islami, ενώ από 200.000 έως και 400.000 γυναίκες Μπενγκάλι βιάστηκαν συστηματικά, η ανοχή απέναντι στην παρόμοια πρακτική της Ινδονησίας, του Suharto στο Ανατολικό Τιμόρ, η υποστήριξη δικτατορικών καθεστώτων στη Λατινική Αμερική, όλα έγιναν στο όνομα της αμερικανικής αξιοπιστίας στη μάχη εναντίον της Ε.Σ.Σ.Δ. Δεν πρόκειται περί συμψηφισμού ούτε πρόκειται για προσπάθεια «αθώωσης» μιας εξαιρετικά αμφιλεγόμενης προσωπικότητας που βαρύνεται με πολλά και μεγάλα σφάλματα που κόστισαν ζωές. Η έννοια του εγκληματία πολέμου έχει βεβαίως πολιτικό περιεχόμενο, αλλά τελικά είναι μια νομική έννοια. Σε τελευταία ανάλυση, είτε ως ήρωας της αμερικανικής διπλωματίας, είτε ως ένας φαύλος πολιτικός χωρίς ηθικούς περιορισμούς, ο Henry Kissinger πέρασε στην ιστορία ως μία εμβληματική προσωπικότητα, κυρίως επειδή με τις αποφάσεις του (συν)διαμόρφωσε τον κόσμο στον οποίο έζησε.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Kissinger, H. (1995), Διπλωματία, Αθήνα: Λιβάνης

Kissinger, H. (2003), Ένας αποκατεστημένος κόσμος - Ο Μέττερνιχ, ο Κάσλρη και τα προβλήματα της ειρήνης, 1812-1822, (μτφρ.) Δ. Μιχαλόπουλος, Αθήνα : Εκδόσεις Παπαζήση

Kissinger, H. (2021), Ο πόλεμος του Βιετνάμ (1955-1977) – Μία διπλωματική ιστορία, , Αθήνα: Γκοβόστης

Μολυβιάτης, Π. (2008), Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής στον 20ο αιώνα, Αθήνα: Ίδρυμα Κωνσταντίνος Καραμανλής,

Παπαχελάς, Α. (2021), Ένα σκοτεινό δωμάτιο, Αθήνα: Μεταίχμιο

Υφαντής, Κ. (1998), «Πολυπολικότητα, αναρχία, εθνικό συμφέρον και ευρωπαϊκή ασφάλεια μετά τον Ψυχρό Πόλεμο: Μια θεωρητική παρέμβαση», Ελληνική Επιθεώρηση Πολιτικής Επιστήμης, τόμ. 12

 

1923		Γέννηση του Χάιντς Αλφρεντ Κίσινγκερ στο Φίρτ της Γερμανίας από γονείς Εβραϊκής καταγωγής. Κατά τη νεανική του ηλικία, ξυλοκοπήθηκε από  συμμορίες της χιτλερικής νεολαίας
1938		Η οικογένεια Κίσινγκερ μεταναστεύει στις ΗΠΑ μέσω Λονδίνου. Ο Χάιντς αλλάζει το όνομα του σε Χένρι και το 1943 αποκτά την αμερικανική υπηκοότητα.
1943		Υπηρετεί στον στρατό των ΗΠΑ. Φέροντας το βαθμό του Λοχία, επιστρέφει στη γενέτειρά του ως απελευθερωτής.
1954		Αποφοιτά από το πανεπιστήμιο Χάρβαρντ και του απονέμεται διδακτορικό δίπλωμα στην Ιστορία στη Φιλοσοφία και τις Διεθνείς Σχέσεις .
1955-1968		Υπηρετεί ως ειδικός σύμβουλος επί θεμάτων ασφαλείας και στρατηγικής στις κυβερνήσεις των Αϊζενχάουερ,  Κένεντι και Τζόνσον
1969-1973		Τοποθετείται ως Σύμβουλος Εθνικής Ασφαλείας του προέδρου Ρίτσαρντ Νίξον. Οι επικριτές τον κατηγορούν  ως εγκληματία πολέμου θεωρώντας τον υπεύθυνο για τον βομβαρδισμό της Καμπότζης σε μια προσπάθεια των ΗΠΑ για επέκταση του πολέμου του Βιετνάμ.
1973-1977		Υπουργός Εξωτερικών υπό τον Νίξον έως το Γουότεργκεϊτ το 1974 και ακολούθως υπό τον Τζέραλντ Φορντ. Συμμετέχει στη συμφωνία με τη Ρωσία για τα πυρηνικά, χαράζει σκληρή γραμμή με βομβαρδισμό της Καμπότζης και του Λάος και πραγματοποιεί δύο απόρρητα ταξίδια στην Κίνα για να συναντηθεί με τον Τσου Εν Λάι.
1980		Επιστρέφει στην πολιτική ως επικεφαλής της εθνικής επιτροπής του προέδρου Ρέιγκαν για την Κεντρική Αμερική. Παράλληλα ιδρύει την εταιρεία συμβούλων Kissinger Associates
2002		Διορίζεται τον Νοέμβριο επικεφαλής ειδικής επιτροπής για τη διερεύνηση των ευθυνών των υπηρεσιών πληροφοριών για την 11η Σεπτεμβρίου και τον Δεκέμβριο παραιτείται αιφνιδιαστικό λέγοντας ότι δεν μπορεί να υπηρετήσει εφόσον είναι υποχρεωμένος να αποκαλύψει τα ονόματα των πελατών της εταιρείας συμβούλων του
2016		Συμβουλεύει τον πρόεδρο Τραμπ για τη στελέχωση του υπουργικού συμβουλίου και εμφανίζεται ως διαμεσολαβητής μεταξύ Λευκού Οίκου και Κρεμλίνου
29 Νοε 2023		Απεβιώνει στην οικία του στο Κονέκτικατ σε ηλικία 100 ετών

 

Henry K.